اگر اين كار پيش از بودن مردمان در جهان بوده باشد دانسته نيست ، و اگر پس از آن بوده باشد ، گزارشى از آن برجاى نمانده است . چه اگر بر خبرها زمان درازى بگذرد ، دنبالهء آن بريده مىشود ، بويژه آنكه در پيشامدهايى باشد كه خرده خرده درپى يكديگر آيد و جز خواصّ كسى متوجّه آنها نمىشود . اين بيابان عربستان كه مىبينيم ، نخست دريا بوده و سپس پر شده است ، و نشانه‌هاى آن هنگام كندن چاهها و حوضها آشكار مىشود ، چه در آن چينه‌هايى از خاك و ريگ و قلوه‌سنگ ديده مىشود ، و نيز پاره‌هاى سفال و شيشه و استخوان به‌دست مىآيد كه ممكن نيست كسى آنها را به عمد در زير خاك پنهان كرده باشد ؛ همچنين سنگهايى بيرون مىآيد كه چون آنها را بشكنند صدفها و حلزونها و چيزهايى كه گوش ماهى ناميده مىشود به نظر مىرسد كه يا بر حال خود باقى است يا آنكه پوسيده و از ميان رفته و جاى خالى آنها به شكل اصلى ديده مىشود ؛ و از اين‌گونه چيزها در باب الابواب « 1 » بر كرانهء درياى خزر نيز هست . و البتّه براى اين تبديل دريا به خشكى وقت معيّن و تاريخى به ياد كسى نيست ، چه اعراب از زمان نياى نخستين خود يقطان در آن جايگزين بوده‌اند . و تواند بود كه در آن هنگام كه بادية العرب دريا بوده است ، جايگاه اعراب بر كوههاى يمن بوده باشد . آنان عرب كهن يا عرب عاربه بوده‌اند كه آبادانى زمين ايشان با شاذروانى « 2 » بوده است كه ميان دو كوه بسته بودند و آب در پشت آن تا قلّه‌هاى دو كوه بالا مىآمد و باغستانهايى را از چپ و راست آن سيراب مىكرد ، تا آنگاه كه سيل عرم ( سخت ) آن شاذروان را ويران ساخت و آب فروافتاد و جاى آن باغستانها را گياهستانهاى ديگرى گرفت : « ذَواتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ « 3 » - [ با [ ميوه‌هاى ] تلخ مزه و گياه گز و اندكى از كنار ] » .

--> ( 1 ) - باب الابواب همان شهر دربند واقع بر كرانهء غربى بحر خزر در جمهورى داغستان از جمهوريهاى اتحاد جماهير شوروى است . ( 2 ) - شاذروان كلمهء فارسى و به معنى سد است . ( 3 ) - سورهء سبأ ، آيهء 16 .